Een beroerte (ook wel genoemd CVA of Cerebrovasculair accident) is een van de meest voorkomende oorzaken van niet aangeboren hersenletsel (NAH). In 2023 kwamen zo'n 41.200 mensen bij de arts voor een beroerte. Daarvan was 75% boven de 65. Maar liefst 9.320 mensen zijn in dat jaar overleden aan een beroerte (cijfers Hersenstichting). Goed dus om te weten wat een beroerte precies is, hoe je het herkent, wat je moet doen en wat de gevolgen kunnen zijn. Daarover gaat dit artikel.
Eigenlijk is de naam beroerte ook weer een verzamelbegrip. Er zijn twee (of eigenlijk zelfs drie) vormen: een herseninfarct, een hersenbloeding en een TIA. Maar je zou een TIA ook een 'eenvoudig' herseninfarct kunnen noemen. 80% van de beroertes betreft een herseninfarct. Sowieso is er in alle gevallen sprake van problemen met de bloedtoevoer in de hersenen: bij een infarct en een TIA is er een blokkade waardoor er geen bloed meer komt in delen van de hersenen, bij een hersenbloeding is er een opening gekomen in een bloedvat waardoor het bloed de hersenen instroomt. In alle gevallen is het belangrijk om snel actie te ondernemen. Hoe eerder er iets gedaan kan worden, hoe minder ingrijpend de gevolgen zijn.
Hoe herken je een beroerte?
Soms is het vrij simpel om te herkennen dat er wat aan de hand is, namelijk als iemand plotseling neervalt en niet meer aanspreekbaar is. Dan is het duidelijk: meteen bel je 112. Maar vaak gebeurt dat niet. Een beroerte kan zelfs vrij ongemerkt optreden, zelfs voor degene die het oploopt. Gelukkig zijn er toch wat aanwijzingen, die je in de gaten kunt houden. Die hebben betrekking op de mond, de arm en de spraak.
- De mond:
Vaak hangt na een beroerte de mond scheef. Heb je lichte vermoedens van een beroerte, vraag dan of degene die het betreft wil lachen en de tanden wil laten zien. Hangt de mond scheef: bel de huisarts of 112! - De arm:
Laat de armen recht vooruit steken met de handpalmen naar boven. Zakt een arm weg: bel de huisarts of 112. - De spraak:
Laat een paar zinnen zeggen. Is het niet goed te verstaan of klinkt het in de war: bel de huisarts of 112.
Let wel: er zijn helaas ook situaties waarin deze aanwijzingen niet zichtbaar (of hoorbaar) zijn. Bij twijfel geldt altijd: bel de huisarts of 112. Beter voor niks dan onnodig gewacht. En laat je beslissing om de arts te roepen niet afhangen van de gedachten van degene die mogelijk een beroerte heeft! Vaak voel je een beroerte niet. Elke minuut telt.
Op de site van de hersenstichting staan nog enkele aanwijzingen:
- Je hebt plotseling opvallende, hevige hoofdpijn en bent misselijk
- Je hebt plotseling tintelingen of weinig gevoel in delen van je lichaam
- Je bent plotseling erg duizelig en/of hebt problemen met evenwicht en oriëntatie
- Je weet plotseling niet waar je bent of je bent verward
- Je hebt problemen met slikken
- Je ziet opeens niet goed meer (dubbelzien, wazig zien, blindheid)
- Je kunt plotseling niet meer praten of begrijpt niet goed wat anderen zeggen
Wat moet je doen?
Het zal duidelijk zijn: bij een vermoeden van een beroerte neem je zo snel mogelijk contact op met de huisarts of bel je 112. Er dient zo snel mogelijk ingegrepen te worden, bij een herseninfarct door het stolsel weg te krijgen en bij een bloeding door de bloeding te stoppen. Vaak kan dat door medicijnen toe te voegen, maar soms is een operatie nodig. En denk niet dat door het maar snel op te lossen, je ook automatisch weer op het oude niveau kunt komen. Eigenlijk is dat oude niveau alleen maar mogelijk na een TIA.
Verschil TIA en herseninfarct
Zoals gezegd is zowel bij een TIA als bij een herseninfarct sprake van een blokkade (een stolsel) in een bloedvat bij de hersenen. Bij een TIA, dat trouwens staat voor Transient Ischaemic Attack, wordt deze blokkade al snel vaak vanzelf weer opgelost. Daardoor vallen de gevolgen nogal mee. Je hebt er maximaal een half uur last van en na 24 uur zou je weer je oude zelf moeten zijn. Maar dat is niet altijd het geval. Soms lijken de gevolgen van een TIA toch op de gevolgen van een herseninfarct. In ieder geval moet je een TIA altijd zien als een waarschuwing dat een echt herseninfarct in aantocht is.
Bij een herseninfarct gaat dat opruimen van een blokkade niet vanzelf. Je zit er langer mee en ook de gevolgen zijn duidelijker zichtbaar. Maar ook hier geldt: hoe eerder de blokkade weg is, hoe beter de gevolgen te overzien zijn.
Oorzaken van een beroerte
Net als straks bij de gevolgen het geval zal zijn, is ook bij de oorzaken geen eenduidig verhaal te houden. De kans op een beroerte is op latere leeftijd welliswaar wat groter, maar toch overkomt het in 25% van de gevallen ook mensen onder de 65. Zelfs bij kinderen kan het voorkomen. Ouderen hebben meer last van aderverkalking, wat de kans op een herseninfarct logischerwijs vergroot. Ook een ongezonde levensstijl kan invloed hebben op de kans op een beroerte. Denk aan roken, te vet eten of een gebrek aan beweging. En heb je diabetes of een te hoge bloeddruk, dan ligt een beroerte ook op de loer.
Maar vaak zie je het niet aankomen en overvalt een beroerte je. Zeker op jonge leeftijd is het vaak volkomen onverwacht. En dan moet je er mee leren leven.
Gevolgen van een beroerte
Zoals hiervoor al gezegd, is er geen simpel verhaal te houden over de gevolgen van een beroerte. Veel hangt af van de plaats in de hersenen die geraakt is, van de snelheid waarmee ingegrepen wordt en de algehele conditie van de patiënt. De gevolgen variëren van een algehele verlamming (vaak bij een hersenstaminfarct) tot enkel een flinke vermoeidheid en alles daar tussenin. En in sommige gevallen is ook overlijden mogelijk.
Wat in ieder geval vaak voorkomt is vermoeidheid. Mensen met NAH zijn vaak snel moe en hebben regelmatig een rustmoment nodig. Ook prikkelgevoeligheid is zeker in het begin een flinke dwarsligger. Het is dan lastig om in grotere groepen te verkeren, zeker als er flink door elkaar heen wordt gepraat. Naarmate de tijd vordert kunnen dit soort gevolgen wat beperkter worden, maar helemaal verdwijnen gebeurt meestal niet.
Een ander probleem dat kan optreden heeft te maken met het geheugen. In enkele uitzonderlijke gevallen verdwijnt het hele geheugen en moeten mensen opnieuw leren praten, lezen en schrijven. Ook kan het zijn dat ze anderen (zelfs hun ouders) niet meer herkennen. Ook kan het voorkomen dat het lange termijn geheugen nog prima in orde is, maar dat het korte termijn geheugen is aangetast. Zaken die je moet onthouden opschrijven, is dan de aangewezen weg.
En dan zijn er nog de mogelijke spraakproblemen. Afasie kan optreden, in sterkere of minder sterke mate. Je weet dan wel wat je wilt zeggen, maar je krijgt het moeilijk of niet uit je mond. Logopedie kan daarbij helpen om het praten eenvoudiger te maken, maar helemaal oplossen lukt meestal niet meer.
Helpt revalidatie en zo ja, hoelang kun je revalideren?
Of revalidatie helpt, is eigenlijk een domme vraag. Uiteraard helpt revalidatie altijd een beetje. Soms levert het een flinke vooruitgang op, soms valt de vooruitgang tegen. Maar in ieder geval helpt revalidatie ook met het aanvaarden van de gevolgen van het hersenletsel. Hoe die revalidatie eruit ziet, is voor iedereen weer verschillend. Sommigen zijn een lange tijd aangewezen op een verblijf in een revalidatiecentrum als de Vogellanden in Zwolle, anderen kunnen het beperken tot een poliklinische revalidatie (dus af en toe van huis uit therapeuten bezoeken) en weer anderen hoeven zelfs dat niet. Alles hangt af van de mate waarin de persoon getroffen is.
En ook belangrijk bij revalidatie is natuurlijk hoe open iemand ervoor is. Zeker in het begin kan de weerstand nogal groot zijn ('ik kan nog gewoon wat ik deed, waarom is dit nodig, bemoei je niet zo met mij, etc.'). Dat is natuurlijk niet bevordelijk voor een goede revalidatie. Maar als eenmaal een doorbraak bereikt is, dan kunnen succesbelevenissen elkaar snel opvolgen.
En hoe lang heeft revalidatie zin? Daarover zijn de meningen verdeeld. Sowieso is het zeker dat de meeste vooruitgang in de eerste maanden na de beroerte mogelijk is. Maar ook daarna is er nog het nodige te bereiken. Er was lang het uitgangspunt dat na zo'n twee jaar geen vooruitgang meer te vinden was. Maar ook na die tijd oefenen helpt wel. En het is ook de vraag op welk gebied je precies wilt revalideren. Misschien is qua bewegen weinig vooruitgang meer te boeken, maar er zijn meer gebieden waarop je je kunt ontwikkelen. Denk dan o.a. aan het accepteren, het (in)zien van de gevolgen en dergelijke. Ook na vele jaren is nog het een en ander te bereiken op die gebieden.